Op het platteland mag men enkel boeren...: de invloed van de Antwerpse brouwers op de plattelandsontwikkeling tijdens het ancien régime

Ivan Derycke
1 september 2009

 

De Antwerpse brouwers konden op het platteland veel invloed uitoefenen. Door het belang van de bieraccijns konden ze de stad motiveren om op haar beurt haar gewicht in de schaal te gooien bij de hogere overheid en, weliswaar in samenwerking met de andere grote steden van het hertogdom, zelfs de vorst te bewegen tot drastische maatregelen ten aanzien van het omliggende platteland. Het meest in het oog springt het plakkaat van 10 november 1685 dat elke industriële activiteit op het platteland verbood. Het plakkaat van 1685 staat echter niet alleen. In de Verenigde Provinciën ging men in 1687 ook over tot maatregelen die de plattelandsbrouwerijen  en -mouterijen aan banden moesten leggen. Wat Antwerpen betreft werd de onmiddellijke concurrentie grotendeels uitgeschakeld maar uiteindelijk golden ook op het platteland een aantal privilegies zoals voorzien in de Blijde Inkomst waarop men zich kon beroepen om machtsmisbruik door de stad af te wenden. Daarbij waren langdurige uitkoopprocedures noodzakelijk om de buitenbrouwers te doen stoppen. Bovendien waren er grote verschillen tussen theorie en praktijk. De overheid had niet steeds de wil noch de middelen om haar plakkaten ten gronde te doen uitvoeren. In december 1667 zette de stad in haar conflict met de brouwersnatie de kraan van de buitenbieren zelfs helemaal open door ze tijdelijk aan hetzelfde tarief te belasten als de binnenbieren. En aan de grenzen, soms zelfs meteen aan de draaiboom, van die gebieden waarmee de stad overeenkomsten kon afsluiten, zaten brouwers te wachten op iedere gelegenheid om toch zaken met de stedelingen te doen.

Uit de documenten blijkt dat er bij de brouwers een gevoel leefde dat zij als stedeling konden eisen dat het platteland zich niet op industriële activiteiten mocht toeleggen omdat dit een soort privilegie van de stad was. Een en ander kan ook gekaderd worden in een algemeen stedelijk protectionisme, waarbij ook andere beroepsgroepen zich af en toe manifesteerden. De verdere verslechtering van de conjunctuur vanaf de tweede helft van de zeventiende eeuw bracht de Brabantse steden ertoe om de vorst die altijd in geldnood zat ertoe aan te zetten om het platteland zeker aan banden te leggen. Daarnaast mag de druk die de specifieke beroepsgroep van de stedelijke brouwers op de omgeving legden, toch ook ingegeven geweest zijn door de dalende inkomsten ten gevolge van én de slechte conjunctuur én het in de achtiende eeuw opkomen van alternatieven als brandewijn, thee, chocolade en koffie én de in het vorige hoofdstuk beschreven concurrentie van de stadsbrouwerijen. Hoewel E. Aerts toch tot grote voorzichtigheid aanmaant wat betreft consumptiecijfers voor die periode is er de scherpe daling van de jaarlijkse opbrengst van de Antwerpse bieraccijns tussen 1719 en 1738 van 169.862 naar 129.430 gulden wisselgeld. Maar K. Degryse wijst erop dat de echt belangrijke brouwers in Antwerpen zich niet zo druk hoefden te maken over deze daling aangezien ze nog munt konden slaan uit andere activiteiten, zoals de graanhandel waarin enkelen zich specialiseerden. Tegelijkertijd wisten echter nogal wat familieleden van deze ‘brasseurs d’affaires’ zich ook een positie in de stadsmagistratuur te verwerven, waardoor het stadsbestuur toch wel de drang zal hebben gevoeld om het platteland in de gaten te houden. Zeker in de onmiddellijke omgeving van de stad konden in deze omstandigheden dan ook geen brouwactiviteiten starten vooraleer het ancien régime was opgedoekt, de private brouwerijen van de Antwerpse poorters voor eigen consumptie in de hoven van plaisantiën niet te na gesproken. Maar buiten die invloedssfeer kon het platteland dus vrij snel op de trein van de industriële revolutie springen van zodra de Franse Revolutie de privilegies van de stedelijke gilden zou afschaffen.

 

Bibliografie

I. Derycke, "Op het platteland mag men enkel boeren...", in: Antwerpen Bierstad, Brasschaat, Pandora, 2011, pp. 198-203.

I. Derycke, "Brouwen in de schaduw van een metropool tijdens het ancien régime", in: De Kijkuit: Merksems heemkundig tijdschrift, jg. 40 (2012), nr. 4 (=160), pp. 9-16.

 

 

Meer documentatie over de brouwers en het platteland op de website van Antwerpiensia.